رلهها از جمله قطعات کلیدی در مدارهای فرمان هستند که نقش تعیینکنندهای در کنترل تجهیزات الکتریکی دارند. یکی از پرکاربردترین انواع این تجهیزات، رله ضربهای یا رله حافظهدار است که در بسیاری از سیستمهای روشنایی، کنترل تجهیزات از چند نقطه، و مدارهای فرمان بهکار گرفته میشود. در ادامه به معرفی دقیق عملکرد، نحوه اتصال، ساختار داخلی و ویژگیهای فنی این رله پرداختهایم.
تعریف و عملکرد رله ضربهای
در سادهترین تعریف، رله ضربهای یک نوع کلید الکتریکی با حافظه مکانیکی است که با هر بار تحریک، وضعیت کنتاکت خود را تغییر میدهد. عملکرد آن به گونهای طراحی شده که با فشردن شستی، وضعیت کنتاکت از باز به بسته و بالعکس تغییر میکند؛ بدون آنکه نیاز به ولتاژ دائم برای نگهداشتن وضعیت جدید باشد. این ویژگی باعث کاهش مصرف انرژی و سادگی در طراحی مدار میشود.
در ساختار این رله، بوبینی با هسته آهنی وجود دارد که با اعمال ولتاژ، اهرمی را به سمت خود جذب میکند. انتهای این اهرم به چرخدندهای متصل است که با هر بار تحریک، حدود 1/8 دور میچرخد. این چرخش باعث تغییر وضعیت کنتاکت از وصل به قطع یا بالعکس میشود. وجود مکعبی روی محور چرخدنده، تغییر وضعیت دقیق را ممکن میسازد.
تحلیل ساختار داخلی و نحوه اتصال ساختار داخلی این رله شامل:
یک بوبین با ولتاژ تحریک 220 ولت AC یا 24 ولت DC
اهرم مکانیکی متصل به چرخدنده با عملکرد حافظهدار
ترمینالهای خروجی شامل کنتاکت NO و NC
برای اتصال به مدار:
فاز به شستیها متصل میشود.
سیم بازگشتی از شستیها به بوبین میرود.
طرف دیگر بوبین به نول متصل میشود.
سیم فاز دیگر به یک سر لامپ و نول به سر دیگر آن وصل میگردد.
این مدار ساده به ما اجازه میدهد با یک شستی، بار را روشن یا خاموش کنیم.
مشخصات فنی کلیدی
در بررسی رلههای ضربهای، چند مؤلفه اساسی باید در نظر گرفته شود:
ولتاژ تحریک بوبین: معمولاً 220V AC یا 24V DC
جریان نامی تیغهها: از 10 تا 32 آمپر، متناسب با نوع بار
تعداد و نوع تیغهها: NO یا NC، بر حسب نیاز مدار
مکانیزم حافظهدار: جهت حفظ وضعیت قطع یا وصل بدون نیاز به تغذیه مداوم
نکته مهم این است که برخلاف کنتاکتورها، رلههای ضربهای به شاسی استوپ یا مدار خودنگهدار نیاز ندارند، که این موضوع در طراحی مدار صرفهجویی زیادی ایجاد میکند.
انواع رله ضربهای و تفاوت آنها
رلههای ضربهای را میتوان از چند منظر دستهبندی کرد. این دستهبندیها به مهندسین برق کمک میکند تا بهترین مدل را متناسب با نیاز انتخاب کنند:
براساس ولتاژ تحریک
رلههای DC با ولتاژهای 12، 24، 48 و 110 ولت و رلههای AC با ولتاژهای 24، 110، 220 و 240 ولت موجودند.
براساس جریان نامی
متداولترین رلههای حافظهدار دارای جریانهای 10، 16 و 32 آمپر هستند.
براساس تعداد کنتاکت و نوع آنها (NO و NC))
بسته به کاربرد، برخی رلهها تنها یک کنتاکت NO یا ترکیبی از چند تیغه NO و NC دارند.
تفاوت رله ضربهای و رلههای کمکی
رلههای کمکی اغلب برای ارسال سیگنال و کاربردهای کنترلی با جریان پایین طراحی شدهاند، در حالی که رلههای ضربهای برای عملکردهای حافظهدار در مدارهای فرمان بهکار میروند. تفاوت اصلی در مکانیزم تغییر وضعیت و تحمل جریان است. رلههای کمکی عموماً تا 10 آمپر و کنتاکتورها از 9 تا 1000 آمپر تحمل جریان دارند.
همچنین در رله ضربهای، کنتاکتها با هر بار ارسال پالس، وضعیت خود را تغییر میدهند، ولی در رلههای کمکی این تغییر وابسته به ولتاژ دائمی بوبین است.
نکات مهم در نگهداری
حبابهای هوا پس از نصب مجدد در مدار میتوانند باعث آلارم شوند، بهخصوص در 24 ساعت اول.
نوسانات شدید دمای محیط، میتواند روی عملکرد رله اثر بگذارد.
در صورت پایین آمدن سطح روغن ترانس از سطح تعیینشده، رلههای حفاظتی وارد عمل میشوند.
